Sûfi kişi var olan her şeyle uyum halinde olan ve varlığın özüne ulaşmak isteyen kişidir. Varlığın özüne ulaşmak bir arayıştır ve bu arayışa “Sûfinin yolculuğu” veya eskilerin deyimiyle seyri süluk denir. Seyretmek gezinmek ve seyahat ederek izlemek olduğundan Seyran eden bakınan, gezen kişidir. Süluk sözü ise sâlik olanın eylemi ve sâlik kişi ise Tarikat yoluna girmiş Sûfi’dir. Sûfi yolculuğu süresince sezgi ve ilham ile keşfetmeye başlar. Bu keşif sürecine mükâşefe denir ve bu yolda ilerlemiş kişiye “kâşif” denir. Bu keşif bir bakıma kendini tanımak ve kalb gözü ile âlemi seyretmektir.

Kalp gözünü açan tasavvuf sohbetleridir. Sohbet: samimi bir diyalog, gelişmiş canlarla ve onların yakın dostlarıyla yoldaşlık anlayışıdır. Sohbet gönül birliğidir ve müridin gelişiminde önemli bir araçtır. Sohbet ‘organik bir süreç’ olup, içinde bulunanların ortak olarak oluşturdukları bilgi ve ortak enerji alanıdır. Bu ortak enerji alanına ortak aura da denir. Sohbeti yöneten ve yönlendiren kişi sûfilerin mürşididir. Mürşit, irşat eden, doğru yolu gösteren ve örnek olan kılavuzdur. Mürit ise kendi iradesiyle teslim olandır. Mürşit müride kendi zaaflarını ve takıntılarını gösterir. Bu bakımdan her ortamda bir mürşit bulunabilir. Aile içinde dahi eşlerden biri diğerinin mürşidi olabilir.

Zira bu ilişki güven ve teslimiyet ilişkisidir. Mürşit-Mürit ilişkisinde dini bir bağ gerekli değildir. Örneğin, psikanaliz tedavi sürecinde hasta kişi doktoru kendi yaşamında önemli rol oynamış olan bir kişi yerine koyar. Bu duruma Sigmund Freud “transfer” adını vermiştir. Transfer olayı bir ruhsal bağlantıdır ve hasta doktora karşı çelişik duygular yaşar. Bu durum bazen aşk bazen de nefret şeklinde kendini belli eder. Doktor, hastanın kendisini kimin yerine koyduğunu anladığında, hastanın zihnindeki kişiye tamamen zıt bir kişilik sergilemeye başlar. Böylece yeni bir kişilikle karşılaşan hasta takıntı ve kuruntularından kurtulmaya başlar. Zamanla hastanın zihnindeki model değişir ve tedavi süreci gerçekleşir. Aynı durum mürşidin sohbetleriyle ve örnek davranışlarıyla gerçekleşir.

Tasavvuf kültüründe transfer olayına “rabıta” denir. Rabıta söyleyen ile dinleyenin birliği olup, mürşit ile mürit arasında oluşan ruhsal bağ, görünmez ilişkidir. Bu bağ genelde derin bir sevgiye ve manevi aşka dönüşebilir. Mevlana ile Şems-i Tebrizi arasındaki sevgi bağı bu tür bir rabıta ilişkisiydi. Demek ki Şems Mevlana’nın mürşidi ve Mevlana Şems’in müridiydi. Sûfinin ruhsal yolculuğu üç makam veya üç dönem içerir. Bu dönemlere çıraklık, kalfalık ve ustalık makamları diyebiliriz. Her bir dönem belirli ruhsal belirtiler içerir. Bu üç dönemi yaşayan kişi mürit olmaktan mürşit olmaya doğru yol alır ve yükselir. Yükselişi bir kuşun yükseklere doğru uçuşuna benzetebiliriz.

Kuşun uçmak için iki kanada gereksinimi olduğu gibi sûfinin de yükselmesini sağlayan iki kanadı vardır. Çıraklık döneminin kanatları Hafv ve Reca olarak bilinir. Hafv korku demektir ve çırağın korkusu da girdiği yolda başarılı olup olamayacağı korkusudur. Zira seyr-i süluk kolay bir yolculuk değildir. Reca sözü dilimize “rica” şeklinde girmiş olsa da asıl anlamı ümit etmektir. Yani, çırak olan sûfi hem başarısız olmaktan korkar, hem de başarılı olmayı ümit eder. Kalfalık döneminin iki kanadı Kabz ve Bast olarak tanımlanır. Kabz daralma ve Bast genişleme halleridir. Korkusunu yenen sûfi kalfalık düzeyine ulaştığında tereddüt etmekten ve şüphe etmekten henüz kurtulmuş değildir. Hakikat bilgisine ulaşamamış olduğundan dünyevi beklentiler onda daralma, şüphe ve depresyon durumları yaratır. Fakat girdiği yolda kendine acımak yoktur. Daralma ve depresyonu mutlaka aşması gerekir.

Böylece sûfi hal’ler yaşar ve art arda genişleme ile daralma dönemleri geçirir. Bu iki durum onun usta olmasına kadar devam eder. Usta olduğunda sûfi’nin iki kanadı üns ve heybet olur. Ünsiyet yakınlık demektir. Yunus Emre “yaratılanı severim yaratandan ötürü” derken, bu tür bir ünsiyet durumundan söz etmiştir. Heybet kavramı ne kibri ne de kendini beğenmişliği içerir. Usta olmuş sûfinin heybeti onun dünya zevklerinden uzak duruşunda ve çevresinden bağını koparışında belirir. Mürşit olan sûfi müritlerine yakın durur ve onların ruhsal boyutta yükselmeleri için örnek olur. Ancak, hakikat boyutuna ulaşmış olduğundan, ortalama insan için ulaşılmaz bir kişi olduğu kanısını da uyandırır. Bu durum bir bakıma gereklidir. Eğer bir miktar uzak durmasa “transfer” gerçekleşmez ve mürşit ile mürit arasında rabıta bağı oluşmaz. Hakikat makamına ulaşmış olan usta sûfi hikmet içeren sözler söyler.